Chính phủ hy vọng ngoài việc làm thay đổi quy định về trang phục, những công ty như Coupang sẽ còn tạo ra nhiều biến chuyển khác nữa. Khởi đầu với sáng kiến “nền kinh tế sáng tạo” được chính quyền Park Geun-hye đưa ra vào năm 2013, chính phủ đã rót tiền vào vốn hạt giống, các vườn ươm và các cơ hội kết nối để góp phần hình thành nên các doanh nhân.
Năm ngoái, chính phủ công bố chi thêm 9,9 tỷ USD hỗ trợ vốn mạo hiểm tới năm 2022 và khuyến khích các ngân hàng và các công ty lớn khác làm điều tương tự để đa dạng hóa nền kinh tế khỏi phụ thuộc vào chaebol. Chính phủ kết nạp các tập đoàn này vào chiến lược, khuyến khích họ đầu tư tiền, kết quả là các chaebol lớn như Samsung và Hyundai ra mắt các vườn ươm khởi nghiệp của riêng họ. Chính phủ còn giúp các doanh nghiệp nhỏ dễ dàng vay tiền, bảo hộ một phần lớn các khoản vay ngân hàng. Hàn Quốc cũng là nước có mức chênh lệch nhỏ nhất về lãi suất giữa các công ty nhỏ và công lớn so với các nước OECD khác. Đằng sau tất cả những biện pháp này là nhu cầu cấp thiết duy trì tăng trưởng dài hạn.
Hàn Quốc trở nên giàu có nhờ một mô hình được chi phối bởi xuất khẩu, ưu tiên các tập đoàn lớn và một số ít các ngành công nghiệp chế tạo chủ chốt. Nhưng tăng trưởng trong xuất khẩu và GDP nói chung đã chậm lại về mức trung bình của OECD trong thập kỷ qua, mặc dù thu nhập đầu người vẫn thấp hơn một phần ba so với phân nửa các nước giàu nhất OECD. Năng suất của ngành dịch vụ, chiếm 60% nền kinh tế, chỉ bằng một nửa so với sản xuất. Các công ty vừa và nhỏ có năng suất thấp hơn nhiều so với các công ty lớn. Để sửa đổi điều này đòi hỏi phải thay đổi cơ cấu. Nhà nghiên cứu Randall Jones của trường đại học Columbia cho rằng “Mô hình tăng trưởng do chaebol dẫn dắt không còn phù hợp nữa. Nâng cao năng suất có nghĩa là tiến tới một mô hình số hóa, theo hướng khởi nghiệp hơn”. Nếu đây là thách thức lâu dài, thì giờ đây Hàn Quốc đang phải đối mặt với một vấn đề thức thời hơn. Đại dịch covid-19 đang tàn phá nền kinh tế, trong nước và trên toàn thế giới. Tình trạng hỗn loạn toàn cầu hiện nay vô cùng đáng lo ngại đối với một quốc gia quá phụ thuộc vào thương mại. Nhà nghiên cứu Park Sangin của Đại học Quốc gia Seoul cho biết, tác động lớn đến mức nào sẽ phụ thuộc vào thời gian đại dịch kéo dài và những biện pháp ứng phó của chính phủ để chống lại các tác động kinh tế. Nhưng rõ ràng, tình trạng sẽ thực sự rất xấu.
Đồng won mất giá
Sự sụp đổ ngắn hạn đã làm náo loạn nền kinh tế Hàn Quốc. Tháng 3, thị trường chứng khoán và giá trị đồng won so với đồng đô la đã giảm xuống mức thấp nhất kể từ năm 2009, ở giai đoạn cuối của cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu. Các hãng hàng không của Hàn Quốc mất tới 92% lượng khách hàng trong tuần thứ hai của tháng 3 so với cùng kỳ năm 2019 và không có khả năng phục hồi sớm, do hạn chế đi lại trên toàn thế giới. Niềm tin của người tiêu dùng đã giảm mạnh; các cửa hàng, quán bar và nhà hàng được dự đoán giảm doanh số tới 80% trong quý đầu tiên của năm 2020. Nhiều người đã phải vật lộn để trả tiền thuê nhà. Phong trào “chủ nhà tốt bụng” đã diễn ra trên toàn quốc khi các chủ sở hữu tòa nhà giảm hoặc miễn tiền thuê cho các chủ cửa hàng đang gặp khó khăn, với hy vọng sẽ được chính phủ bồi hoàn. Ngược lại, các công ty giao hàng như Coupang lại đang phải vật lộn để theo kịp tốc độ vì nhu cầu giao hàng tại nhà đã tăng tới gần 50%. Việc đóng cửa nhà máy ở Trung Quốc, nơi sản lượng công nghiệp giảm hơn 20% trong tháng 1 và tháng 2 sau đợt bùng phát covid-19, đã gây ra những ảnh hưởng mạnh lên các công ty Hàn Quốc phụ thuộc vào các bộ phận được sản xuất ở đó. Huyndai, hãng sản xuất hơn một nửa số xe của cả nước, đã giảm 13% doanh số toàn cầu trong tháng 2 so với năm 2019 và ngừng sản xuất khoảng 120.000 chiếc xe do các nhà cung ứng Trung Quốc đóng cửa nhà máy của họ. Tình hình có thể trở nên tồi tệ hơn khi virus khiến các nhà máy ở nhiều nơi khác buộc phải đóng cửa, mặc dù sự phục hồi chậm ở Trung Quốc, nơi dịch bệnh đã chững lại, có thể cải thiện tình trạng. Gián đoạn chuỗi cung ứng và lây nhiễm virus cũng đã tấn công các nhà sản xuất các linh kiện bán dẫn, điện thoại thông minh và bảng hiển thị màn hình. Samsung và LG đã phải tạm dừng sản xuất nhiều lần trong khi dịch bệnh bùng phát do một số trường hợp nhiễm bệnh được phát hiện tại nhà máy của họ. Còn về lâu dài thì sao? Phần lớn sẽ phụ thuộc vào hành động của chính phủ, cả ở Hàn Quốc và những nơi khác. Trong lịch sử, đất nước này đã hồi phục nhanh chóng từ những cú sốc kinh tế. Sau cuộc khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997, nước này chỉ mất hai năm để đưa GDP trở lại đỉnh trước khủng hoảng. Đất nước này cũng hồi phục nhanh hơn so với các quốc gia khác từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, bởi vì các ngân hàng của nước này đã hoạt động tốt hơn trong một thập kỷ trước và vì chính phủ phản ứng mạnh mẽ, với tổ hợp những biện pháp kích thích tài chính và tiền tệ. Giờ đây, Hàn Quốc cũng đang đối phó với đại dịch covid-19 mạnh mẽ không kém.
Trong số nhiều biện pháp, chính phủ đã đưa ra gói kích thích trị giá 11,7 nghìn tỷ won, một kế hoạch tài chính trị giá 100 nghìn tỷ won để giúp các doanh nghiệp nhỏ và một quỹ bình ổn thị trường trái phiếu và vốn cổ phần, tương tự như kế hoạch được thiết lập để đối phó với cuộc khủng hoảng năm 2008. Ông Park cho rằng nếu những biện pháp này có hiệu quả, thì cú sốc từ virus có thể chỉ là tạm thời. Christophe André của OECD cho rằng Hàn Quốc có thể thoát ra khỏi khủng hoảng nhanh hơn so với các nền kinh tế khác bởi vì nước này có nền tảng kinh tế tốt và không gian tài chính để tài trợ cho các kế hoạch kích thích của mình. Nhưng ông lo ngại rằng đại dịch cũng sẽ làm tăng thái độ thù địch đối với toàn cầu hóa trên toàn thế giới. Điều này có thể gây ra thiệt hại lâu dài cho nền kinh tế nặng về xuất khẩu của Hàn Quốc. Khi Hàn Quốc vượt qua đại dịch, nước này phải đối mặt với những thách thức dài hạn. Đất nước đang già đi nhanh chóng. Dân số trong độ tuổi lao động đang giảm và chính phủ hiện cho rằng tổng dân số có thể đã đạt đến đỉnh, trái với các dự đoán được đưa ra vào cuối năm 2019 cho rằng điều này sẽ không xảy ra trong mười năm tới. Hàn Quốc có tỷ lệ người nghèo là người già cao nhất trong số các nước OECD, với 44% người trên 65 tuổi sinh sống dựa vào mức chưa tới nửa thu nhập trung bình năm 2017 (tỷ lệ tương đương ở Nhật Bản, nước phải đối mặt với những thách thức tương tự, là chưa tới 20%). Theo dự báo hiện tại, dự trữ của quỹ hưu trí quốc gia có thể cạn kiệt trong vòng ba thập kỷ tới.
Một khó khăn nữa là nhiều công ty ép công nhân nghỉ hưu vào lứa tuổi 50, rất sớm trước khi họ sẵn sàng về hưu. Để mở rộng hoặc thậm chí duy trì mức trợ cấp phúc lợi hiện có, quốc gia này sẽ phải tìm cách cải thiện tốc độ tăng trưởng. Không giống như những thập kỷ trước, cách thức dựa vào chaebol dường như còn phù hợp nữa. Xuất khẩu vẫn chiếm hơn 2/5 GDP và bị chi phối bởi các chaebol, với linh kiện bán dẫn, xe hơi và điện thoại thông minh là những sản phẩm xuất khẩu quan trọng nhất. Tuy nhiên, tất cả những sản phẩm này dễ bị tổn thương cả khi cạnh tranh vớiTrung Quốc và các rào cản thương mại mới, nếu thế giới quay lưng lại với toàn cầu hóa. Xuất khẩu năm ngoái đã giảm hơn 10% so với năm trước. Vì vậy, cũng giống như lĩnh vực chế tạo cần sử dụng những tài năng nữ tốt hơn, thì Hàn Quốc về lâu dài cũng cần cải thiện năng suất của các công ty vừa và nhỏ vốn sử dụng tới gần 90% lao động. Nền kinh tế khởi nghiệp có thể sẽ là cứu cánh? Giống như nhiều lĩnh vực ở Hàn Quốc, các công ty khởi nghiệp đã phát triển nhanh chóng. Khi Coupang được thành lập vào năm 2010, đất nước này hầu như không có ngành công nghiệp khởi nghiệp. Mới năm năm trước, chỉ có 80 công ty khởi nghiệp huy động được hơn 1 triệu đô la từ các nhà đầu tư. Ngày nay có gần 700 công ty khởi nghiệp, trong đó có khoảng 200 công ty đã huy động được hơn 10 triệu đô la và mười “công ty kỳ lân” khác có giá trị hơn 1 tỷ đô la (Coupang được định giá 9 tỷ đô la). Năm 2019, các nhà đầu tư đã rót hơn 4 nghìn tỷ won (3,3 tỷ đô la) vốn đầu tư mạo hiểm vào các công ty khởi nghiệp Hàn Quốc, gấp ba số tiền họ đầu tư vào năm 2013.
Khởi nghiệp cất cánh
Sự phát triển nhanh chóng của ngành công nghiệp đã làm cho Seoul thành thủ đô có mật độ tập trung cao. Teheran-ro ở Gangnam, nằm ngay dưới con đường có văn phòng của Coupang, đã biến từ một sa mạc bê tông thành những không gian làm việc chung (co-working spaces) nhộn nhịp và các quán cà phê đắt tiền. Các cụm nhỏ hơn đã mọc lên khắp thành phố. Lim Jung-wook, một nhà đầu tư mạo hiểm nhớ lại, khi ông từ Mỹ trở về năm 2013, có rất ít hoạt động diễn ra. Giờ đây, bữa trưa nào ông cũng gặp và làm việc với một người sáng lập. Quy mô còn nhỏ, nhưng vẫn đang phát triển. Theo dữ liệu từ Hiệp hội đầu tư mạo hiểm Hàn Quốc, đầu tư vốn mạo hiểm chiếm 0,36% GDP năm 2018, cao hơn so với ước tính của Trung Quốc (0,26%) nhưng sau Hoa Kỳ và Israel, ở mức 0,64% và 1,75%. Bắt đầu khởi nghiệp ngày càng được coi là một cách thay thế cho tìm việc làm tại một chaebol hay các cơ quan nhà nước.
Mill Millard của G3 Partners, một công ty tư vấn cho biết, mười năm trước, không một bà mẹ Hàn Quốc nào muốn con mình thành lập công ty khởi nghiệp. Giờ đây, điều đó đã thay đổi. Một phần, đó là bởi hiện nay có nhiều tấm gương nổi bật về các doanh nhân kiếm tiền nghiêm túc. Người sáng lập Coupang, Bom Kim, đã trở thành tỷ phú vào năm 2018 bất chấp những nghi ngờ dai dẳng về lợi nhuận của công ty. Tài sản ròng của Bang Si-hyuk, người sáng lập công ty Big Hit Entertainment, công ty chủ quản của ban nhạc BTS đình đám, ước tính trị giá gần 800 triệu đô la. Những tấm gương như vậy có thể khuyến khích những người khác mong muốn khởi nghiệp thay vì dành hàng thập kỷ để mở rộng hệ thống phân cấp của một công ty lớn. Đối với hiện tại, các công ty khởi nghiệp còn một chặng đường dài mới thay thế được chaebol với vai trò là động lực tăng trưởng. Thị phần của họ trong nền kinh tế vẫn còn rất nhỏ bé: tổng số vốn đầu tư mạo hiểm chảy vào lĩnh vực khởi nghiệp năm 2019 chỉ bằng phân nửa lợi nhuận quý cuối cùng của năm của Samsung Electronics (mặc dù Samsung đã có một năm tồi tệ). Nhưng các công ty khởi nghiệp không cần phải thay thế các tập đoàn để thúc đẩy tăng trưởng. Nhà nghiên cứu Randall Jones hy vọng những công ty này có thể truyền bá tinh thần đối với đổi mới sáng tạo và công nghệ kỹ thuật số của họ, đến các bộ phận truyền thống hơn trong ngành dịch vụ, làm cải thiện năng suất trên mọi lĩnh vực. Điều này đã diễn ra theo một cách thức nhỏ. Fabrictime, một công ty khởi nghiệp được điều hành bởi hai phụ nữ trẻ ở thị trường thời trang Dongdaemun ở phía đông Seoul, đã sử dụng nền tảng video trực tuyến để giới thiệu các loại vải được sản xuất trên thị trường cho các nhà thiết kế quốc tế, mở ra một thị trường toàn cầu cho các nhà bán buôn vải, những người có ngân sách marketing hạn hẹp không có khả năng mở rộng hoạt động ra ngoài Hàn Quốc trước đây.
Tuy nhiên, đại dịch có thể làm giảm tốc độ tăng trưởng của lĩnh vực khởi nghiệp. Kinh nghiệm trong quá khứ cho thấy các cuộc khủng hoảng kinh tế có xu hướng thúc đẩy hợp nhất. Điều này là do các doanh nghiệp lớn, giàu tiền (như chaebol) có nhiều khả năng sống sót cao hơn. Ngay cả khi Hàn Quốc tránh được sự suy giảm kéo dài, thì đại dịch cũng có thể góp phần bảo vệ cơ cấu kinh tế mà đất nước này mới bắt đầu muốn thay đổi./.
Tạp chí KHỞI NGHIỆP ĐỔI MỚI SÁNG TẠO - Số 13 Bộ Khoa học và Công nghệ
